Leesvoer: Saving Capitalism

Check je aannames; cui bono? Wie heeft baat

Het is de meest basale (zelfs banale) toets die er is, zo simplistisch dat we hem vaak vergeten toe te passen. Al helemaal als we ons vragen moeten stellen die over meer dan vandaag, morgen of volgen jaar gaan.

Toch zijn we het aan onszelf verplicht die vraag met regelmaat te stellen, op zijn tijd bij alles wat invloed heeft op onze keuzes en invulling van werk, loopbaan en levensloop. En al die zaken en keuzes staan en vallen in Nederland bij twee algemene concepten of hoekstenen van inrichting: democratie en kapitalisme.

Er zijn er meer, en ook al staan ze beiden onder druk, dit zijn de tegenwoordige grote pijlers van inrichting.

Kapitalisme

Dit bericht duikt op die tweede in, kapitalisme. In het licht van veertig jaar aan actualiteit en onderzoek – waarbij lijnen van concentratie van vermogen en termijneffecten van inrichting op basis van (gebruik van) schaarste meetbaar anders voortschrijden dan we in het verleden dachten – is het zo verkeerd niet om ook voor idee, vorm en systeem van kapitalisme af en toe de vinger aan de pols te leggen. Niet eens omdat het als systeem het meest geliefde en gehate is, niet omdat er een raamwerk van filosofie aan hangt. Maar heel gewoon, eigenbelang. Geeft het systeem de gezochte baat bij de aanwezige implementatie & inrichting? Blijft het die baten op bestendige wijze geven?

Als mensen maken we vrij reflexief aannames over de systemen en mechanismen die van invloed op ons zijn en waar we ons van bedienen. Dat is menselijk, of de systemen nu onder druk staan, prima draaien, of we er nu op letten of niet. Maar ook of we nu wel of niet iets van weten. Kennis is immers aangeleerd, op basis van omstandigheden en ervaringen – en zoals altijd geldt: verandering is de enige constante waar het op mensen en de wereld aankomt.

In deze tijd van individualisme is het toetsen van aannames een kritieke investering, wat we ook geloven, wat onze overtuiging ook mag zijn, we blijven immers mensen. Of je nu in toepassing van onderzoek (bias, correlatie) kijkt, persoonlijke keuzes maakt of gaat ondernemen met meten is weten en rekening moet houden met bewust en onbewust gedrag – onze realiteit is niet vanzelfsprekend hetzelfde als onze perceptie (sterker nog, beeld is meer bepalend dan realiteit). Ongeacht hoeveel we weten of kunnen. Nog erger, het idee dat we rationeel zijn is nogal een hete aardappel, van aannames en bias.

Ik denk dus ik besta? Ik overtuig dus ik besta. Idee, praktijk. Denk er eens over na.

Het gecontroleerd maken van aannames is niet enkel een basis van ons keuzegedrag, het is ook een component van ondernemen. De crux? Gecontroleerd: toetsing is vereist. Toch struikelen we daar vaker in dan we denken. We rennen onszelf voorbij, we gaan af op wat we ooit geleerd hebben, we extrapoleren een situatie op basis van omstandigheden die wij kennen (terwijl die van – bijvoorbeeld – een klant heel anders kunnen zijn), volgen kaders van besluitvorming die opgesteld zijn voor gemiddelden (waar dus geen sprake is van toepassing van optimalisatie, maar van resultaat van een eerder optimalisatieproces) – ga zo door. En zo is het niet aan de pols houden van de spreekwoordelijke vinger al snel gevaarlijk.

Net zoals we ons afvragen wanneer de auto een beurt nodig heeft, de opleiding van keuze toekomstbestendig, veiligheid een conditie of een economische activiteit bestendig is, zo zouden we ons ook over onze systemen en overtuigingen vragen moeten stellen. Op zijn minst van tijd tot tijd. Dus ook bij de hoekstenen waar we veel op bouwen. Zoals kapitalisme.

Bankieren op overtuiging? Geen gezond idee, pak er een geschiedenisboek bij. Doen we het wel, dan zitten we ons zelf al vrij snel in de weg met tegenstellingen. We polariseren dan ons gedrag. Voor een deel vanuit aanwezige overtuigingen, voor een deel vanuit deelname aan of associatie met een groep, maar voor een heel groot deel botweg omdat we eigenlijk niet ons zelfbeeld en aanwezige overtuiging wensen te toetsen. Het is dan makkelijker om niet van A naar Beter te gaan, maar om A tegen B te zetten.

Ook dit is menselijk gedrag, verklaarbaar en begrijpelijk. Is het constructief? Voor een deel wel, voor het grootste gedeelte niet. De toepassing van cui bono daar is ook een oefening van belang. En daar wringt de schoen. A tegen B is constructief voor selectief belang wat zich voedt met tegenstelling. De historische les van verdeel en heers, van gebruik van emotie, associatie en beeld. Politiek of tegenpolitiek, cui bono, belang en baat.

Concepten

Ook bekend als geloofsartikelen. Harde opmerking? Absoluut. Menselijk gedrag is geen kwestie van hokjes of scherpe afbakening, het is een spectrum. We zijn en blijven immers mensen, van een idee maken we een systeem, daar maken we gebruik van, daar geloven we in, en zo gaan we door.

We doen dit ook al veranderen condities waar systemen gebruik van maken, ook al verwarren we op gegeven moment het idee van deelname (aan systeem) met het idee van continuïteit (van het systeem).

Wat wij scheppen is of kent geen status quo, de wereld draait door, we scheppen dus altijd een glijdende schaal. Als mensen hebben we echter wel de behoeft aan status quo, en zit het idee ervan diep verankerd. Het loont, het is veilig, we hebben belang. Zo voelen we, zo rationaliseren we.

Veel van deze valstrik is een herleidbaar gevolg van onze moderne frames in denken. Individualisme, zelfredzaamheid, vrije markt, de mens los van de natuur, de top van de voedselketen. Concepten die ons wereldbeeld vormen vanuit ontwikkeling van onze systemen – onze ordening waarbinnen we leren, opgroeien, werken en leven.

Als dit geen prettige boodschap is, dan is een kleine leestip (Sarah Gagestein: ‘Frames winnen het altijd van de feiten’) in de marge misschien interessant. Ons zelfbeeld is immers niet enkel gebaseerd op onze opbouw, maar grotendeels op onze psychologie en perceptie. Willen we dus echt iets van ons zelf maken, dan is investeren in eigen realiteit ook een must.

Maar dat terzijde. Anders uitgedrukt, naarmate we een menselijk systeem langer laten doorgaan krijgen we – bewust maar ook onbewust – op niveau’s van individu én groep de overtuiging dat de neuzen dezelfde kant op moeten staan wil het systeem door kunnen blijven gaan – en we dus individueel, zakelijk of op groepsniveau de gestelde correlatie tussen systeem en baat intact moeten houden willen we de baat blijven ontvangen.

Denk bijvoorbeeld aan de politieke valstrik van fractiediscipline. Het is een vereiste voor toepassing van politieke organisatie, tegelijkertijd kent het vanuit optimalisatie en kaders van denken ongewenste effecten als ondermijning van effectiviteit van componenten van organisatie (kamerleden, werklast, aanwezigheid middelen – zie Artikel 31 van de Grondwet, het oude debat van Last en Ruggespraak). Maar denk ook aan het kritieke belang van non-conformisme in ondernemen en economische activiteit, doelstellingen voorbij streven en geen nieuwe formuleren, niet luisteren naar signalen omdat focus gericht moet zijn op resultaat – ga zo door.

Saillant, volledig haaks op onze algemene perceptie, non-conformisten zijn nuttiger voor groepsbelang. Het is iets waar zowel bedrijfsleven als onze Overheid eens wat vaker stil bij mag staan. Zie de relatie diversiteit en innovatie, of onze overtuigingen bij specialisatie en onderwijs. Een samenleving kan niet zonder conformisten, beperkt en ondermijnd zichzelf echter bij afwezigheid of stimuleren van non-conformisme. Klinkt dat vreemd? Denk eens aan democratie.

Het is een conservatieve gedragsreflex die heel verklaarbaar én begrijpelijk is. Het probleem is echter wel, het is nog steeds een kunstmatig menselijk systeem gebaseerd op omstandigheden en concepten uit een verleden. Op zijn minst, zou je zeggen, is tijdige innovatie een vereiste. Van inhoud, het systeem en dus van het idee waar dat op rust, niet enkel van implementatie in vorm. Hier zit een verschil wat met name in politieke besluitvorming in relatie tot electorale processen nog wel eens uit het oog verloren wordt.

Eigenbelang

Als mensen gaan we van concept naar implementatie naar overtuiging, zelfs geloof. Dit is geen aanklacht, het is een algemeen toetsbare observatie van menselijk gedrag. Prima, kan heel goed resultaten geven, maar we mogen twee dingen nooit vergeten.

Als eerste, menselijk gedrag is een spectrum, wat menselijk gedrag schept ook. Er is dus geen magische balans van enkel X is goed, Y is slecht. Er is geen automatische correctie, er is wel keuze, direct en indirect. Goed, fout, optimaal, minder optimaal, gunstig voor segmenten A tot en met M, maar niet voor N tot en met Z.

Ten tweede, systemen worden geschapen binnen kaders en condities van omstandigheden. Het is – bot gezegd – dus eigenbelang om consistent te controleren of de ooit gemaakte match die het fundament van functionaliteit van het systeem vormt, er nog is. Daar op volgt dat innovatie ook altijd een vereiste van eigenbelang is.

Of we dit nu benaderen als individu of als groep, daar kan echter nog wel een schoentje wringen. We komen hier bij een realiteitscheck uit van realiteit en geloof, van intenties en resultaten – gewenste en ongewenste.

Perspectief

Als we ons systeem van kapitalisme wegen voor baten voor individu en groep krijgen we al vrij snel grote verschillen in resultaten. Afhankelijk van positie van individu in groep, maar net zo afhankelijk van relatie tussen individu en groep komen er heel verschillende antwoorden op tafel bij een toepassing van cui bono.

Wie heeft baat bij kapitalisme is veel minder een vraag over meer- of minder waarde van kapitalisme (als concept, systeem en geloof) in relatie tot alternatieven dan dat het een vraag is van baat en nut voor groep en individu door de samenleving heen – een samenleving waar dat een pijler van inrichting is.

Met andere woorden, twee vragen:

  • is de inrichting op basis van kapitalisme nog steeds in lijn met de oorspronkelijke condities
  • is de werkzaamheid van implementatie nog steeds in lijn met (oorspronkelijke) doelstellingen

Probleem is wel, zoals al kort aangestipt, ideeën en concepten worden geloofsartikelen wanneer we niet consistent genoeg de vinger aan de pols houden, zelfs wanneer systeem zich ontwikkeld, of aangepast wordt. Dat is vrij eenvoudig te controleren door in gesprek eens concepten er in te gooien, en te kijken wie op welke wijze reageert.

De bitterbal

Mooi voorbeeld bij zo’n oefening, de vrije markt. Die bestaat immers niet. Zoals gezegd, leg het idee eens op tafel als bitterbal. Bedenk wel, dat kan, nu ja, vrij snel bitter worden. Toch is samen toetsen van overtuigingen geen slecht idee. Doe het constructief en het kan net zo leuk als nuttig zijn. Maak er een weddenschap van, een uitdaging.

Elke markt is in basis én ontwerp een menselijke constructie, het is een stuk realiteit die (ter illustratie) de validiteit of onwenselijkheid van rol van overheid in vormgeven van markt pijnlijk ridicuul maakt. Het is immers allemaal onderdeel van dat inherent verweven spectrum van menselijk gedrag en keuzes daarbij.

Met andere woorden, vanaf het moment dat er een mens bij betrokken is, worden er al regels geschreven. Elke discussie vanaf dat punt gaat over de relaties tussen belang en gedrag. Niet over magisch veronderstelde realiteit. Kunstmatigheid van systeem in de menselijke realiteit. Daar zitten nogal wat subtiele maar toch belangrijker verschillen. Een menselijk systeem is een verlengde van menselijk gedrag, het kan baat scheppen, het kan ontsporen.

Leesvoer

En zo komen we uit bij het leesvoer. Kapitalisme op de korrel, maar vanuit de observatie dat het als systeem ons veel heeft opgeleverd (ook al moet gezegd worden dat geopolitiek een even zo grote factor was) maar ook vanuit de wetenschap dat er dingen kraken, breuklijnen verbreden en we toch best al een tijd geen vinger meer aan de pols van geloof in het idee én implementatie van het systeem hebben gehouden.

Caveat

Belangrijk om in gedachten te houden, dit is een verkenning van Amerikaanse vorm van implementatie en Amerikaanse ontwikkelingslijnen volgend daarop. Maakt het dat minder relevant voor Nederland? Integendeel. Wij volgen immers – langzaam maar consistent – dezelfde lijnen van gedrag bij toepassing én ontwikkeling. Al is dit een meetbare observatie, ook dit is weer een uitdaging van toetsing van aannames.

Saving Capitalism

For the many, not the few. Ronald Reich.

From the author of Aftershock and The Work of Nations, his most important book to date—a myth-shattering breakdown of how the economic system that helped make America so strong is now failing us, and what it will take to fix it.

Perhaps no one is better acquainted with the intersection of economics and politics than Robert B. Reich, and now he reveals how power and influence have created a new American oligarchy, a shrinking middle class, and the greatest income inequality and wealth disparity in eighty years. He makes clear how centrally problematic our veneration of the “free market” is, and how it has masked the power of moneyed interests to tilt the market to their benefit.

Reich exposes the falsehoods that have been bolstered by the corruption of our democracy by huge corporations and the revolving door between Washington and Wall Street: that all workers are paid what they’re “worth,” that a higher minimum wage equals fewer jobs, and that corporations must serve shareholders before employees. He shows that the critical choices ahead are not about the size of government but about who government isfor:that we must choose not between a free market and “big” government but between a market organized for broadly based prosperity and one designed to deliver the most gains to the top. Ever the pragmatist, ever the optimist, Reich sees hope for reversing our slide toward inequality and diminished opportunity when we shore up the countervailing power of everyone else.

Opmerking

Het is een boek geschreven vanuit passie, het is echter ook nauwgezet onderbouwd en uitgewerkt. Precies dat maakt het boek op pijnlijk onvermijdelijke wijze een aanklacht tegen onze omgang met ons idee van kapitalisme en de realiteit achter onze aannames daarbij.

Heeft kapitalisme als systeem een aantoonbare baat? Ja, zo stelt het boek, het legt daar in navolging van steeds meer economen een duidelijke rol voor Overheid bij (wat weer een toetsing van overtuigingen op tafel legt). Is kapitalisme het probleem? Nee, zo stelt het boek. Wij zijn het probleem, ons onbewuste gedrag, onze aannames, ons gebrek aan toetsen van overtuigingen is het probleem. Ons geloof in het systeem laat het ontsporen. En dat schaadt collectief eigenbelang, en uiteindelijk ook vrijwel elk individueel eigenbelang.

Dat raakt aan nogal wat mythes en populaire beeldvorming. Of we daarbij nu kijken naar risico’s van fiscaal en financieel bestel, of naar de dramatische toename van kosten van zorgmarkt. Het zijn resultaten niet van markt of demografie, maar van ons gedrag binnen een systeem wat aanpassingen vereist omdat het juist vanuit onze overtuigingen daarbij kosten blijft scheppen terwijl we op die manier steeds meer perverse prikkels introduceren.

Dit alles schept een drempel om het boek op te pakken. Het is niet makkelijk om vragen te stellen vanuit onze huidige algemene omstandigheden, waarbij het systeem van kapitalisme niet de match blijkt te zijn met bestendigheid van collectief eigenbelang – waar individueel eigenbelang altijd afhankelijk van is. En ook dat is weer zo’n punt van overtuiging, gedrag, perspectief en vinger aan de pols van de realiteit.

Waarom dan toch lezen?

Het toetsen van onze aannames is net als het vinger aan de pols houden van functionaliteit een kwestie van eigenbelang. Al onze kennis en kunde staat en valt bij ons vermogen tot observatie en aanpassing op basis van veranderende omstandigheden.

Het maakt niets uit of dit nu is in opdracht van behartiging, zoals bij Overheid, om kansen te nemen als ondernemer, of voor bestendige participatie als burger. Eigenbelang, individueel én collectief.

Beslissingen op basis van aannames of overtuiging zijn geen fundament. Verandering is de enige constante. Eigenbelang dus om altijd zaken te controleren en op praktische wijze ook ons eigen gedrag te toetsen. We moeten ons dus ook altijd vragen of een door ons geschapen systeem in balans is.

Ik kan je verzekeren, zowel vanuit eigen omstandigheid als vanuit toetsingen door onze planbureau’s, de balans is er niet meer. En al valt dat buiten beeld, al zijn er flink wat vragen bij te stellen, we zijn het op zijn minst aan ons zelf verschuldigd om die vinger aan de pols te leggen.

Waar kan ik het vinden?

  • Helaas niet bij de Bibliotheek
  • Wel bij de Boekhandel

Meer informatie over Robert B. Reich

Advertenties

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.